Site Rengi

BilgiliUsta.com | Aradığınız Her Bilginin Adresi.

Zelzelelerin Oluşma Biçimi, Çeşitleri ve Ölçümü

  • 12 Nisan 2021
  • Zelzelelerin Oluşma Biçimi, Çeşitleri ve Ölçümü için yorumlar kapalı
  • 115 kez görüntülendi.

Zelzele, sismik dalgaların Dünya’nın kayalarından geçişinden kaynaklanan ani sarsıntılardır. Sismik dalgalar, Dünya’nın kabuğunda depolanan bir cins enerji aniden özgür vazgeçildiğinde, genellikle kaya kütleleri aniden kırılıp kaydığında ortaya çıkar. Sarsıntı, Dünya’nın en dış tabakasındaki hareketlerden kaynaklanır. Zelzeleler yeryüzünün takribî 800 Kilometre. derinliğine kadar uzanan kabuk ya da üst manto kısmında oluşur. Bir zelzelenin sallama eforu, zelzele […]

Zelzele, sismik dalgaların Dünya’nın kayalarından geçişinden kaynaklanan ani sarsıntılardır. Sismik dalgalar, Dünya’nın kabuğunda depolanan bir cins enerji aniden özgür vazgeçildiğinde, genellikle kaya kütleleri aniden kırılıp kaydığında ortaya çıkar. Sarsıntı, Dünya’nın en dış tabakasındaki hareketlerden kaynaklanır. Zelzeleler yeryüzünün takribî 800 Kilometre. derinliğine kadar uzanan kabuk ya da üst manto kısmında oluşur.
Bir zelzelenin sallama eforu, zelzele kaynağından uzaklara gidildikçe eksilir, bu nedenle 500 kilometre kadar derinlerde oluşan zelzelelerin yüzeyleri sallama eforu 20 km derinlerde oluşan bir zelzeleden daha az olur. Zelzele derinlikleri ayrıca zelzelelerin oluştuğu tektonik civarlar ile yerkürenin yapısı hakkında bilimsel açıdan ehemmiyetli olan bilgiler vermektedir. Dalma-batma zonları bunun iyi bir misalidir. Zelzelenin derinliğini doğru bir biçimde tanımlamak, merkez üssünün yakınında ve üstünde bir sismik istasyon olmadığı sürece, konumunu tanımlamaktan daha güçtür. Bu sebeple, genel olarak, derinlik tespitlerindeki yanılgılar, konum tespitinden azıcık daha fazladır.

Neden Zelzele Oluyor?

Dünya dıştan bakıldığında sağlam gibi görünmektedir ama hakikatinde yüzeylerin alt kısımları oldukça etkindir. Dünyamız 4 ana tabakadan dıştan içe doğru oluşur:
*Katı dış kabuk
*Sıcak ve neredeyse katı manto
Depremlerin Oluşma Şekli, Çeşitleri ve Ölçümü*Akışkan dış çekirdek
*Katı iç çekirdek
Katı kabuk ve mantonun üstteki sert katmanı litosfer denilen bir tabakayı oluşturur. Litosfer, dünyanın tamamını yumurtanın kabuğu gibi kesintisiz saran bir tabaka değildir, tektonik plakalar olarak adlandırılan dev parçalardan oluşur. Tektonik plakalar, altındaki viskoz veya yavaş akan manto katmanı üzerinde çekilip devamlı olarak kaymaktadır. Bu hareketler yerkabuğunda strese neden olur. Stresler çok büyük olduğunda fay olarak adlandırılan çatlaklara yol açar. Zelzelelere çoğunlukla jeolojik fayların kopması, volkanik etkinlik, toprak kaymaları, mayın patlamaları ve yeraltında yapılan nükleer testler gibi öbür hadiseler neden olmaktadır. Büyük yeraltı nükleer patlamalarının, test makinelerinin yakınında halihazırda gerilmiş olan faylarda kayma ürettiği öğrenilmektedir.

Zelzelelerin Cinsleri

Zelzeleler ortaya çıkış nedenine göre 4 grupta bir araya gelir:
Tektonik zelzeleler: Yeryüzünde oluşan zelzelelerin yüzde 90’ı bu gruptadır. Enerjisi ve deviriciliği büyük olan zelzelelerdir. Etkin faylara sahip olan bölgeler zelzele açısından riskli bölgelerdir. Türkiye’deki zelzelelerin neredeyse hepsi bu grupta yer alır.
Çöküntü zelzeleleri: Bu cins zelzeleler yeraltında oluşan mağaralar gibi boşlukların, kömür ocaklarındaki galerilerin, tuzlu ve jipsli arazilerde erimelerden kaynaklanan boşlukların tavan bloklarının çökmesi sebebiyle oluşur. Mahallî zelzeleler olup düşük enerjilidirler.
Volkanik zelzeleler: Volkanların püskürmesi sırasında alana gelen mahallî zelzelelerdir. Bu çeşit zelzeleler yerin derinlerinde bulunan erimiş maddelerin, yeryüzüne çıkışması sırasındaki kimyevi ve fiziksel hadiselerin neticesinde oluşmuş gazların neden olduğu patlamalarla alana kazanç. İtalya ve Japonya’da alana gelen zelzelelerin bir kısmı bu grupta yer alır.
Natürel olmayan, İnsan Kaynaklı Zelzeleler: Nükleer patlamalardan ve eşi hadiselerden kaynaklanan zelzelelerdir.
Zelzeleler ayrıca odak derinlikleri, büyüklük ve uzaklıkları bakımından da gruplara parçalar.

Odak Derinliği

Bir zelzele sırasında enerjinin boşaltıldığı yerin içindeki bir noktanın, yeryüzüne doğru olan en kısa mesafesi odak derinliğidir. Zelzeleler odak derinliği bakımından kendi aralarında 3 grupta bir araya gelir:
Sığ zelzeleler: Odak derinlikleri 0–70 kilometre. arasındadır.
Orta derinlikteki zelzeleler: Odak Derinlikleri 71–300 kilometre. arasındadır.
Derin zelzeleler: Odak derinlikleri 301–700 kilometre. arasındadır.
Türkiye’de alana gelen zelzelelerin çoğu sığ odaklıdır. 24 Ocak 2020 günü Elazığ’da Sivricealana gelen, zararlara ve can kayıplarına neden olan, büyüklüğü 6,8 olan zelzelenin derinliği 6,75 Kilometre, bir gün sonra alana gelen 5,1 büyüklüğündeki arkasıcı zelzelenin ise derinliği 15,71 Kilometre. idi. Bu güzergahıyla Sivrice zelzeleyi sığ zelzeleler grubuna girmektedir.
Sığ zelzelelerin derinlikleri çoğunlukla 0–30 kilometre. arasındadır ancak Ege bölgesindeki Marmaris-Bodrum arası ve Antalya’nın güney batısındaki zelzelelerin derinlikleri 100 kilometre’yi bulabilir, bu sebeple orta derinliktedir.

Zelzelelerin Büyüklüğü ve Şiddeti

Magnitüd, zelzele eforunu ya da zelzele olurken sarihe çıkan enerji seviyesini belirten miktar üniteyidir. Büyüklüğü ifade eden Richter ölçeğidir. Zelzeleler büyüklüklerine M: Depremlerin Oluşma Şekli, Çeşitleri ve ÖlçümüMagnitüdlerine göre, çok büyük M > 8,0 , büyük 7.0 < M < 8.0, orta büyüklükte 5.0 < M < 7.0, ufak 3.0 < M < 5.0 , mikro 1.0 < M < 3.0ve ultra mikro M < 1.0 zelzeleler biçiminde gruplandırılır.
Zelzelelerin şiddeti büyüklükten değişiktir. Şiddet zelzelenin yapılarda ve insanlar üzerinde yaptığı tesire uykudan uyandırma, eşyaların hareketi, baca devrilmesi, sıva çatlağı gibi ve toplam zarara göre tanımlanır.
-Büyüklüğü 8’in üzerinde olan zelzeleler çok fazla şiddetli
-Büyüklükleri 7 ila 7,9 arasında olan zelzeleler majör ya da çok şiddetli
-Büyüklükleri 6 ila 6,9 arasındakiler şiddetli
-Büyüklükleri 5 ila 5,9 arasında olanlar orta şiddetli
-Büyüklükleri 4 ila 4,9 arasında olursa hafif şiddetli
-Büyüklükleri 3 ila 3,9 arasında olanlar çok hafif
-Büyüklükleri 3’deri ufak olan zelzeleler ise minör ya da şiddeti son derece hafif olarak değerlendirilir.
Büyüklüğü 3,5’tan daha düşük olan zelzeleler kaydolunur ancak çoğunlukla sezilmez. Büyüklüğü 6-7 arasında olan zelzeleler 100 Kilometre’lik bir alanda deviricidir, büyüklüğü 7-8 arasında olan zelzeleler büyük zelzelelerdir ve daha geniş alanlarda ciddi derecede zararlara neden olur. Büyüklüğü 8’in üzerindeki zelzeleler çok büyük zelzeleler olup suratlarca km ötelerde dahi oldukça büyük devirici tesirler gösterir.

Büyük Zelzeleler

Zelzeleler şiddetli olabildiği kadar sezilemeyecek kadar cılız da olabilir. Bir alanın sismisitesi zelzeleselliği veya sismik etkinliği, belirli bir zamanda oluşan zelzelelerin sıklığı, tipi ve büyüklüğüdür. Zelzeleler Dünyanın yüzeyindeki tabanı sallayarak ve katmanların yerini değiştirerek ya da kırıp bozarak kendisini gösterir. Büyük bir zelzelenin merkez üssü sarih denizde bulunduğunda, deniz yatağı bir tsunamiye neden olacak biçimde yerinden edilebilir. Zelzelelerin heyelanları, az görülse de volkanik etkinlikleri tetiklemesi olasıdır. Dünyanın en büyük fay hatları, Dünya’nın kabuğunu oluşturan dev tektonik plakaların saçaklarında bulunur. Tektonik plakalar her zaman yavaş hareket eder, ancak sürtünme sebebiyle kenarlarından sıkışırlar. Kenardaki stres sürtünmenin üstesinden geldiğinde, yerkabuğundan geçen ve sezdiğimiz sarsıntıya neden olan dalgalarda enerjiyi özgür vazgeçen bir zelzele olur. Sürünmenin statik olmadığı öbür alanlarda, gerginlik suratlarca sene süresince birikebilir ve sonunda özgür kaldığında büyük zelzeleler üretebilir.

Zelzelenin Merkez Üssü Ne Demektir?

Merkez üssü zelzelenin başladığı yerdir. Zelzelenin en yoğun sarsıntılar genellikle merkez üssü yakınlarını sezilir. Bununla beraber, bir zelzelenin titreşimleri merkez üssünün suratlarca, Depremlerin Oluşma Şekli, Çeşitleri ve Ölçümübinlerce km uzağında sezilip kayda alınabilir. Bir fay kırığı fay süresince ilerledikçe veya yükseldikçe, kaya kütleleri ters istikametlere fırlatılır ve böylece daha az gerginlik olan bir konuma geri döner. Rastgele bir noktada bu hareket bir kezde değil, kumpassız adımlarla reelleşebilir; bu ani yavaşlamalar ve yine başlamalar sismik dalgalar olarak dağılan titreşimlere yol açar. Öğrenilen tüm fayların geçmişte bir veya daha fazla zelzelenin yeri olduğu zannedilir, ancak faylar süresince tektonik hareketler genellikle yavaştır ve jeolojik olarak daha önceki fayların çoğu artık aseismiktir başka bir deyişle artık zelzelelere neden olmazlar. Bir zelzeleyle ilişkili hakikat faylanma karışık olabilir ve emin bir zelzelede toplam enerji mevzularının tek bir fay düzleminden olup olmadığı genellikle net değildir.

Lider ve Arkasıcı Sarsıntılar

Lider şok veya sarsıntı ile arkasıcı şok göreli terimlerdir. Lider sarsıntılar aynı yerde daha büyük zelzelelerden evvel gelen zelzelelerdir. Zelzeleler 1–90 saniye arası sürer. Bir zelzele, aynı bölgede daha büyük bir zelzele alana gelene kadar bir lider sarsıntı olarak belirlenemez. Arkasıcı sarsıntılar daha büyük bir vakayı ya da ana şoku takip eden günler ve seneler arasında aynı genel bölgede alana gelen daha ufak zelzelelerdir. Arkasıcı şoklar ana şokla aynı bölgede ama ondan daha miniktir. Bunlar 1–2 fay süresince ve arka tasarı sismisite seviyesinin yine başlamasından evvelki zaman süresince alana kazançlar. Arkasıcı sarsıntıların sıklığı zamanla eksilir. Tarihsel olarak, arkasıcı zelzelelerin sığ zelzelelere göre derin zelzeleleri 30 kilometre’den fazla olan takip etmesi daha az mümkündür.

Zelzele Kasırgaları

Zelzele kasırgaları, kısa zamanda belirli bir alanda oluşan zelzele dizileridir. Arkasıcı sarsıntılara eş ancak bu fırtınalar bitişik olan fay segmentlerinde bazen senelerce devam edip eskikiler gibi zarar verebilir. Bu tip bir zelzele modeli, Türkiye’de Kuzey Anadolu Fayı’nı 20.yüzyılda vuran çok rakamda zelzele biçiminde gözlemlenmiştir.

Uyarılmış Sismisite

Zelzelelerin çoğu yerküremizin tektonik plakalarının hareketlerinden kaynaklansa da insanların reelleştirdiği faaliyetler de zelzelelere neden olabilir. Zelzeleye katkıda bulunan esas faaliyetler şunlardır:
*Bir barajda çok büyük ölçülerde su biriktirmek veya çok ağır binaların inşası
*Kuyu sondajı ve enjeksiyonu
*Kömür madenciliği
*Petrol sondajı
Depremlerin Oluşma Şekli, Çeşitleri ve ÖlçümüSuyun yüksek barajların arda depolanmasının ardından yerel zelzelelerin çoğaldığı 20’den fazla ehemmiyetli hadise belgelenmiştir. Çoğu zaman, sebepsellik ispatlanamaz, zira barajlar dolmadan evvel ve sonra zelzele yaradılışının karşılaştırılmasına izin veren hiçbir bilgi yoktur. Bu cins tesirler en çok 100 metre derinlik ve 1 km3 km küp hacmi aşan barajlar için keskindir. Bu cins irtibatların büyük ihtimalle asıllaştığı üç yer, Amerika Birleşik Devletleri’deki Hoover Barajı, Mısır‘daki Aswan Yüksek Barajı ve Zimbabve ile Zambiya arasındaki huduttaki Kariba Barajıdır. Bu gibi gidişatlarda zelzele alana gelmesi için en genel kabul gören açıklama, baraj yakınındaki kayaların zati bölgesel tektonik güçlerden yakındaki fayların kırılmasını tetikleyen bir tazyik bozulmasına neden olur. Tazyik tesiri, belki de fay süresince uzanan kayaçların çoğalan su-gözenek tazyiki sebebiyle daha düşük mukavemete sahip olmasını çoğalır. Bu etmenlere karşın, çoğu büyük barajların doldurulması, risk oluşturacak kadar büyük zelzeleler üretmemiştir.
Derinlerde devam eden madencilik gidişatında, kayaların kaldırılması tünellerin çevresindeki gerilimde farklılıklar alana getirir. Öğrenilen en iyi misal Çin’in Sichuan Eyaletinde Mayıs 2008’de alana gelen Sichuan zelzeleyidir. Bu sarsıntı 69.227 bireyin vefatına neden olmuştur ve şimdiye kadarki en ölümcül zelzeleler arasında 19. sıradadır. Zipingpu Barajı’nın 503 m uzaklıktaki fay tazyikini etkilediğine inanılmaktadır.
Etkilenme neticesinde büyük ihtimalle zelzelenin eforu ve faydaki hareket oranı çoğalmıştır.

Zelzeleler Nasıl Ölçülür?

20. asrın başında sismolojinin deprembilimortaya çıkmasına kadar zelzeleler hakkında çok az şey anlaşılmıştır. Zelzelelerin tüm doğrultularının bilimsel tahlilini kapsayan sismoloji, zelzelelerin neden ve nasıl oluştuğu gibi uzun zamandır devam eden suallere yanıtlar vermiştir. Zelzele enerjisi sismik dalgalar ismi verilen titreşimlerle Yerkürenin içinden geçer ve bu dalgalar sismometre denilen aygıtlarla ölçebilir. Sismometreler idrak ettiği sismik dalgaları arkasını arkasına gelen zikzaklar biçiminde kaydolur. Bilim insanları bir sismometre ile kaydolunan bilgiler ile zelzelenin oluştuğu zamanı, yeri ve yoğunluğu tanımlayabilir. Bu kayıtlar sismik dalgaların geçtiği kayalarla alakalı bilgiler de sağlar. Zelzele büyüklüğü, zelzele kaynağı tarafından oluşturulan ve depremçizerler tarafından kaydolunan sismik dalgaların “büyüklüğünün” veya genliğinin bir miktarıdır.

Zelzeleler Yalnızca Yeryüzünde Olmaz

Zelzele yeryüzündeki sismik faaliyetlerin ismidir ama sismik etkinliğin olduğu tek yer Dünya değildir. Bilim insanları Dünya’nın uydusu olan Ay’daki zelzeleleri ölçmüşler ve Mars’ta, Venüs’te ve Jüpiter’in birkaç uydusunda sismik etkinlikler olduğunun ispatlarını görmüşlerdir.
NASA’nın InSight uzay vasıtasıyla, Mars’a oradaki sismik etkinlikleri araştırmak için 2018 senesinde Depremlerin Oluşma Şekli, Çeşitleri ve Ölçümüözel bir sismometre taşınmıştır. Dünya’da, değişik maddelerin değişik titreştiği öğrenilmektedir. Bilim insanları, Mars’a konuşlandırılan aletin kaydolduğu titreşimleri araştırarak ve öbür aletlerle beraber değerlendirerek Mars’ın içinde neler olduğunu, hangi malzemelerin bulunduğunu kavramayı, ipuçları elde etmeyi ümit etmektedir. InSight, Mars yüzeyinin altının neye benzediği hakkında tonlarca bilgi toplayacaktır. Bu yeni bulgular, Mars gibi seyyarelerin ve konutumuz Dünya’nın nasıl ortaya çıktığı hakkında daha fazla bilgi edinmemize dayanakçı olacaktır.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ