Site Rengi

BilgiliUsta.com | Aradığınız Her Bilginin Adresi.

Zelzele Enerjisi, Zelzele Işıkları ve Zelzelelerin Tesirleri

  • 03 Mayıs 2021
  • Zelzele Enerjisi, Zelzele Işıkları ve Zelzelelerin Tesirleri için yorumlar kapalı
  • 97 kez görüntülendi.

Yer sarsıntısı ya da zelzele de denilen zelzele yer kabuğundan beklenmeyen ve belirsiz zamanlarda sarihe çıkan enerjilerden kaynaklanan sismik dalgalanmaların yeryüzünü sallamasıdır. Yerkabuğundaki kayalar sıkışma, gerilme, bükülme gibi tazyik yaratan tesirlerle kırılır ve faylar oluşur. Zelzeleler fay hatlarına reelleşir. Kayaların kırıldığı veya kaymaya başladığı noktalara zelzele odağı, bu odakların bütün üstüne denk gelen bölgeye zelzelenin […]

Yer sarsıntısı ya da zelzele de denilen zelzele yer kabuğundan beklenmeyen ve belirsiz zamanlarda sarihe çıkan enerjilerden kaynaklanan sismik dalgalanmaların yeryüzünü sallamasıdır. Yerkabuğundaki kayalar sıkışma, gerilme, bükülme gibi tazyik yaratan tesirlerle kırılır ve faylar oluşur. Zelzeleler fay hatlarına reelleşir. Kayaların kırıldığı veya kaymaya başladığı noktalara zelzele odağı, bu odakların bütün üstüne denk gelen bölgeye zelzelenin Deprem Enerjisi, Deprem Işıkları ve Depremlerin Etkilerimerkezi ismi verilir. Zelzeleleri yaradılışını, sismik dalgaların yerkürede dağılmasınıaraştıran bilim dalı sismoloji’dir. Zelzeleler sismometre denilen taşıtlarla ölçülür depremçizerle karıştırmamak gerekir zira depremçizer elde edilen bedellerin kağıda aktarıldığı alettir ve büyüklüğü tanımlanır.
Dünyamızın yaradılışından bu yana sismik bakımdan etkin bölgelerde zelzeleler oluşagelmiştir. Türkiye etkin zelzele kuşağındadır. Ülkemizde 17 ağustos 1999’da yaşanan Gölcük zelzeleyi en büyük zelzelelerin başında kazanç. Zelzele bölgelerini gösteren haritalardan anlaşıldığına göre ülkemizin % 92’si zelzele bölgesi içinde, popülasyonun da % 95’i yer sarsıntısı riski altındadır. Büyük çaplı sanayi merkezlerinin de % 98 kadarı ve barajların % 93’ü de zelzele bölgesi içerisindedir.

Zelzele Enerjisi

Zelzelelerin sahip olduğu toplam enerjilerin tahminen % 10 kadarı ya da daha azı sismik enerji şeklinde dağılır. Enerjinin çoğunluğu fay kırıklarının gelişmesi, kuvvetlenmesi için tüketilmekte ya da sürtünme ile ısıya dönüştürülmektedir. Bu sebeple, zelzeleler Dünya’nın mevcut esnek potansiyel enerjisini düşürür ve sıcaklığını yükseltir, ancak bu farklılıklar Dünyanın derin iç kısmından geçirgen ve konvektif ısı akışına mukayeseyle ehemmiyetsizdir.
Belli bir yüzey bölgesini geçen bir zelzeledeki enerji, sismik yer hareketi kayıtlarından doğrudan hesaplanabilir. Bu cins kayıtlar, orta büyüklükte bir zelzele kaynağının yakınında metrekare başına 105 watt enerji göstermektedir. Sığ bir zelzelede fay kırılmasından toplam efor çıkışı, roket motorlarında üretilen 105 watt ile karşılaştırıldığında 1014 watt seviyesindedir. Tüm zelzelelerde salınan toplam senelik enerji takribî 1025 erg’dir, bu da 10 milyon ila 100 milyon kilowatt arasındaki bir iş oranına karşılık kazanç. Bu, Dünya’nın iç kısmından kaçan senelik ısı ölçüsünün takribî binde biri kadardır. Toplam sismik enerjinin yüzde doksanı 7,0 ve daha büyük olan zelzelelerden, başka bir deyişle enerjisi 1023 erg veya daha fazla olan zelzelelerden kazanç.

Zelzele Işıkları

Zelzeleler genellikle besbelli ses ve ışık raporlarıyla ilişkilendirilir. Sesler genellikle düşük perdelidir ve bir istasyondan geçen bir yeraltı treninin hengamesine benzetilmiştir. Bu cins seslerin yaradılışı, yüksek frekanslı sismik dalgaların yerden geçişi ile meblağlıdır. Zaman zaman zelzeleler sırasında gece semanda yanıp sönen parlak ışıklar, ışık hüzmeleri ve parlak toplar bildirilmiştir. Bu ışıklar zelzele kaynağı süresince havadaki elektrik indüksiyonuna bağlanmıştır.

Zelzelelerin Tesirleri

Zelzeleler genellikle jeolojik fay izleri süresince yer hareketi dikey veya yatay dahil olmak üzere, taban yüzeyinin yükselmesi, alçalması ve eğilmesi; yeraltı suyu akışındaki farklılıklar; Deprem Enerjisi, Deprem Işıkları ve Depremlerin Etkilerikumlu tabanın akışkanlaşması; kaymaları; ve balçık akışları gibi hazin jeomorfolojik farklılıklara neden olur. Zelzelelerin tesirleri altta birkaç gruba ufalayarak kısaca açıklanmıştır:
Sarsıntı ve taban kırılması: Sarsıntı ve tabanın kırılması, zelzelelerin oluşturduğu esas tesirler olup genel olarak binalar ve başka yapılarda minik ya da büyük ciddi zararlara yol açar. Yerel tesirlerdeki şiddet, zelzelenin büyüklüğünün, merkez üssüne olan mesafenin ve dalgaların dağılmasını artırabilecek ya da eksiltebilecek bölgesel jeolojik, jeomorfolojik vaziyetlerin karışık bir kombinasyonudur.
Taban kırılması büyük zelzelelerde yer yüzeyinin faylar süresince görünür biçimde kırılması ve konum değiştirmesidir. Taban kırılması, nükleer santraller, köprüleri ve barajlar gibi devasa mühendislik mahsulleri için tehlikedir. Zelzeleler binalara, köprülere, boru hatlarına, demiryollarına, bentlere ve değişik yapılara ehemmiyetli hasarlar verebilir. Verilen zararın cinsi ve kapsamı, yer hareketlerinin eforu ve esas topraklarının tavrı ile alakalıdır. Madenlerde, hemen üzerindeki taban yüzeyi ehemmiyetli miktarda etkilenmesine karşın, birkaç surat metrelik derinliklerin altında genellikle çok az zarar vardır.
Toprak akışkanlaşması: Toprağın akışkanlaşmasında, sarsıntı sebebiyle, suya doyan kum gibi tanecikli Deprem Enerjisi, Deprem Işıkları ve Depremlerin Etkilerimalzemeler geçici bir biçimde mukavemetini kaybeder ve katıdan akışkana dönüşür. Bu akışkanlaşma sebebiyle köprüler, binalar akışkanlaşmış yataklara doğru eğilir ve batar. Misalin, 1964’te Alaska zelzelesinde, toprağın akışkanlaşması ile bir hayli bina tabana batmış ve çökmüştür.
İnsan tesirleri: Zelzeleler bireylerin yaralanmasına, yaşamını kaybetmesine, yolların, köprülerin, binaların hasar görüp çökmesine ya da balanssızlaşmasına neden olabilir. Bunların ardından hastalıklar, esas ihtiyaçların beceriksizliği ve karşılanamaması, bunalım, panik hücum gibi ruhsal meselelere yol açabilir.
Heyelanlar: Zelzeleler meyilli arazilerde balanssızlık yaratarak jeolojik açıdan son derece riskli kabul edilen heyelanlara yol açabilir. Acil gidişatlarda misyonlu olan arama kurtarma personelleri göçük altında kalanları kurtarmak için uğraşırken hala heyelan riski vardır.

Yangınlar: Zelzeleler elektrik veya gaz hatlarında kopma ve kırılmalar biçiminde zararlar oluşturup yangın çıkmasına neden olabilir. Su ağlarındaki patlamalar ve tazyikin eksilmesi vaziyetinde, başlayan bir yangının dağılmasını yasaklamak da güçleşebilir.

Tsunami: Zelzeleler, jeolojik özelliklerde alana gelen farklılıklar, insan imali yapılarda zarar ve insan ve hayvan hayatı üzerindeki tesirleri de dahil olmak üzere muhtelif tesirlere sahiptir. Bu tesirlerin çoğu sağlam tabanda gerçekleşir, ancak çoğu zelzele odakları gerçeğinde umman tabanının altında bulunduğundan, ummanların kenarlarında sıklıkla ciddi tesirler görülür. Tsunamiler ummanlarda zelzele olduğunda suyun aniden hareket etmesi ile üretilen uzun dalga boylu, büyük hacimli uzun süreli dalgalardır. Ay ve Güneşin konumları tsunamilerin yaradılışında hiçbir rol oynamasa da, genellikle gelgit dalgası olarak adlandırılır. Sarih ummanlarda dalga tepelerinin arasındaki mesafeler 100 kmden fazla olabilir ve dalgaların periyotları 5 dk’dan 60 dk’ya kadar değişir. Bu cins tsunamiler, suyun derinliğine bağlı olmak şartıyla saatte 600 ile 800 km yol alabilir. Bir zelzele ya da denizaltındaki heyelan tarafından üretilmiş olan büyük dalgalar, birkaç dakika gibi kısa bir zamanda yakın kıyılara taşabilir. Tsunamiler sarih ummanda binlerce kmlik mesafeleri etkileyebilir ve zelzeleden saatler geçtikten sonra daha uzak kıyılarda tahriplere yol açabilir. Çoğu zaman, 7,5Deprem Enerjisi, Deprem Işıkları ve Depremlerin Etkileri büyüklüğünde olan batmayitim zonlarındaki zelzeleler tsunamiye neden olmaz fakat böyle bazı misaller kaydolunmuştur. En devirici tsunamilere büyüklüğü 7,5 ve daha fazla olan zelzeleler neden olur.
Sayheler: Bazen zelzele ve tsunamiler tarafından tetiklenen neredeyse kara ile çevrili koylarda veya göllerde suyun ritmik hareketleri olan sayhe denilen salınımlar görülür.
Bu cins salınımlar saatlerce, hatta bir veya iki gün sürebilir.
Taşkınlar: Barajlar hasar görürse oluşan su baskınlar zelzelelerin sekonder tesirleri haline kazanç.
Zelzeleler baraj derelerine toprak düşmesine neden olabilir, bu da çökmeler ve su baskınlarla sonuçlanır.

Yazar: Müþerref Özdaþ

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ