Site Rengi

BilgiliUsta.com | Aradığınız Her Bilginin Adresi.

Partenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

  • 03 Kasım 2021
  • Partenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez için yorumlar kapalı
  • 111 kez görüntülendi.
Partenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Canlıların nesilleri faize yoluyla devam eder. Tek hücreli dahi olsa canlılar kendine özgü şekillerle ürer. Canlılarda ya eşeysiz ya da eşeyli faize reelleşir. Eşeysiz üremede faize hücreleri ve döllenme olayı yoktur. Bakterilerin ortadan ikiye bölünmesi bir çeşit eşeysiz faizedir. Nebatlarda görülen çelikle, yumruyla, soğanla faize de eşeysiz faizedir. Eşeyli üremede mayoz bölünmeyle oluşan faize hücrelerine […]

Canlıların nesilleri faize yoluyla devam eder. Tek hücreli dahi olsa canlılar kendine özgü şekillerle ürer. Canlılarda ya eşeysiz ya da eşeyli faize reelleşir. Eşeysiz üremede faize hücreleri ve döllenme olayı yoktur. Bakterilerin ortadan ikiye bölünmesi bir çeşit eşeysiz faizedir. Nebatlarda görülen çelikle, yumruyla, soğanla faize de eşeysiz faizedir.
Eşeyli üremede mayoz bölünmeyle oluşan faize hücrelerine ve döllenmeye gerek dinlenir. Bazı canlılarda faize hücresi oluşur ama döllenmeden büyüyerek yeni bir fert oluşturur. Bu özel faize şekline partenogenez denir.

Partenogenez Nreel Bir Olaydır?Partenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Partenogenez bal arısı gibi bazı canlılarda yumurta hücresinin yani dişi gametin döllenme hakikatleşmeden büyüyüp yeni bir fert oluşturmasıdır. Partenogenez olayında döllenme olmadığından bir çeşit eşeysiz faize olarak kabul edilir. Partenogenez deneysel yöntemlerle de asıllaşabilir.

Not: Bazı kaynaklarda partenogenez eşeyli faize ismi altında da incelenmektedir. Bunun nedeni haploid partenogenezde olduğu gibi süreçte rol oynayan eşey hücrelerinin mayoz bölünmeyle oluşmasıdır.Bu nedenle partenogenez kalıtsal spektrum sağlayabilir.

Partenogenez Kimlerde Görülür?

Partenogeneze biyoloji derslerinde en sık bilgilen örnek bal arıları olsa da karıncalar, yaprak bitleri, su pireleri ve bazı kelebek cinsleri gibi eklembacaklılarda da görülen bir faize şeklidir. Bazı kurbağa, balık, sürüngen ve kuş cinsleri gibi omurgalı hayvanlarda da partenogenez görülebilir.

Bal Arılarının Partenogenezle ArtmasıPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Bal arılarının yaşadığı bir kovanda aralarında hiyerarşik yapılanma olan çok sayıda emekçi arı, erkek arı ve bir tane kraliçe arı ana arı bulunur. Kraliçe arı yumurtlayarak koloninin devam etmesini, salgıladığı feromon denilen özel kokuyla da koloninin düzenini sağlar. Bir emekçi arıya göre daha kocaman ve uzundur. Kraliçe arı genç emekçi arıların getirip ağzına verdiği arı sütüyle beslenir ve yine onlar tarafından korunur. Ana ya da kraliçe arının da emekçi arılar gibi iğnesi vardır ve bu iğneyi genellikle insanlara karşı değil rakip bir kraliçe arıya karşı kullanır. Diploid 2n kromozom sayılı kraliçe arının bir günde vazgeçtiği yumurta sayısı 1000–3000 arasındadır. Yumurtalar mayoz bölünmeyle oluşur ve “n” kromozomludur. Bir kovandaki dişi arılar kraliçe de dâhil eşeyli faize yani yumurtanın döllenmesiyle, erkek arılar ise eşeysiz yani partenogenezle oluşur.

Not: Partenogenez olayı omurgasız canlıların kolonilerinde cinsiyetin belirlenmesini ve kontrolünü de sağlar.

Döllenmiş Yumurtalardan Dişi Arılar Büyür

Kovanların kraliçe arıları yalnızca çiftleşmek için kovan dışına çıkar ve genellikle 2 kere çiftleşme uçuşu yapar. Bir çiftleşme döneminde aynı günde ya da birbirini takip eden günlerde 3–10 arası erkek arıyla havada çiftleşebilir. Kovana çiftleşmiş olarak geri dönen kraliçe arıya emekçi arılar tarafından özen gösterilir. Kraliçe arı emekçi arıların arınıp cilaladığı petek gözlerine birer yumurta vazgeçer. Bazı petek gözleri minik kimileri de büyüktür. Minik olan gözlere vazgeçilen yumurtalar döllü döllenmiş, büyük olanlara vazgeçilenlar ise dölsüzdür. Kraliçe bazen yan yana olan gözleri karıştırıp büyük bir göze döllü yumurta vazgeçebilir.

Not: Döllü yumurtaların büyümesiyle 21 günde emekçi arılar, dölsüz yumurtaların mitoz bölünme yoluyla büyümesiyle 24 günde erkek arılar oluşur.
Kovanda herhangi bir nedenle ana kraliçe arı bulunmuyorsa emekçi arılar yüksük denilen bir petek gözü oluşturup döllü yumurtaların birini buraya taşır ve kraliçe adayını arı sütüyle beslemeye başlar ve 16 gün içinde genç bir kraliçe arı oluşur.

Emekçi Arıların GörevleriPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Bir kolonideki emekçi arı sayısı mevsime bağlı olarak farklılık gösterir. Bu sayı kış dönemi için 10.000–20.000 arası iken yaz dönemi için 60.000–80.000 arasındadır. Emekçi arıların ömürleri yaz döneminde 40–60 gün arasında iken kış döneminde 4–6 ay arasındadır. Kovanı havalandırmak, arınmak, bal mumu ve arı sütü salgılamak, petek yapmak, yavrulara bakmak, ana arıyı beslemek, kovanı gözetmek, nektar ve polen toplamak, su ve propolis taşıyıp balı olgunlaştırmak gibi işlerin hepsini emekçi arılar yapar.

Emekçi arılar da kraliçe gibi döllenmiş yumurtalardan oluşan 2n kromozomlu diploid dişilerdir ama kraliçe arının salgıladığı feromonlar emekçilerin yumurtalıklarının büyümesini engeller. Bu nedenle emekçi arılar kısırdır. Kraliçesiz kalan bir kovanda genç bir kraliçe yetiştirme olanağı yoksa emekçi arılardan bir kısmının yumurtalıkları büyür ve yalancı kraliçeye dönüşür. Yalancı kraliçeler yalnızca döllenmemiş yumurtalar üretir. Böyle bir koloni bir zaman sonra erkek arılarla dolup işlevi biter.

Erkek ArılarPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Erkek arılar haploid n kromozomlu döllenmemiş yumurtalardan gelişen larvaların kovandaki emekçi arılar tarafından polenlerle beslenmesiyle gelişen arılardır. Haploid kromozomlu olduklarından erkek arıların spermleri mitoz bölünmeyle oluşur. Erkek arılar iğneye ve mum bezlerine sahip değildir. Görevleri sperm üretmek ve kraliçeyle çiftleşmek olan ve vasati ömürleri 55–60 gün olan erkek arıların sayısı oğul verme döneminde 500–2000 arasındadır. Kraliçe arılar 5–7 sene arası yaşar. Üç yaşından sonra kraliçenin sperm kesesindeki spermatozoitlerin sayısı eksildiği için petek gözlerine vazgeçilen yumurtalar döllenmemiş haldedir. Döllenmemiş yumurtalardan erkek arılar büyür.

Kraliçe 2n > Mayoz bölünme > Yumurta n
Erkek arı n > Mitoz bölünme > sperm n
Döllenmiş yumurta > 2n> Dişi fertler emekçi arılar ve kraliçe arı
Döllenmemiş yumurta n > partenogenez > Erkek arılar n

Kraliçe arı: Eşeyli faize sonucu döllenmiş yumurtadan gelişen, 2n kromozomlu diploid ve üretken dişi arıdır.
Emekçi arılar: Kraliçe arı gibi eşeyli faize sonucu döllenmiş olan yumurtalardan gelişen, 2n kromozomlu diploid ancak üretkenliği olmayan dişi arılardır.
Erkek arılar: Haploid n kromozomlu, döllenmemiş yumurtadan partenogenezle oluşan arılardır.

Not: Erkek arıların sahip olduğu herhangi bir özellik için tek bir gen bulunur. Bu nedenle genler tek de olsa fenotipte etkisini gösterir.

Haploid ve Diploid PartenogenezPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Partenogenezin 2 çeşidi vardır. Bunlar biri haploid ötekiyi diploid partenogenezdir.

1-Haploid Partenogenez İsteğe bağlı partenogenez
Bal arılarında görülen partenogenez şekli haploid ya da isteğe bağlı partenogenezdir. Mayoz bölünmeyle oluşan haploid n kromozomlu yumurtaların döllenme olmadan büyümesi ile erkek fertler oluşturması isteğe bağlı partenogeneze örnektir. Döllenen yumurtalardan ise 2n kromozomlu diploid dişi fertler büyür.

Dişiler 2n > Yumurta n kromozomludur mayoz bölünmeyle oluşur.
Haploid partenogenez > Yumurtan > Döllenmeden büyürse > Erkek fertler n kromozomlu oluşur.
Erkekler n > Spermatozoit n > mitoz bölünmeyle oluşur.
Eşeyli faize > Yumurta ile spermatozoit döllenirse > 2n kromozomlu dişi fertler büyür.

2-Diploid Partenogenez Zorunlu partenogenezPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez
Partenogenezle artan bazı canlı cinslerinin kolonilerde yalnızca dişi fertler bulunur.
Bazı balık, çift hayatlı ve sürüngen cinslerinde diploid partenogenez görülür. Su pirelerinde görülen partenogenez de bu şekildedir. Kamçı kuyruktu kertenkelelerde bazı cinslerinde yalnızca dişi fertler bulunur, erkek fertler yoktur. Olay şu biçimde reelleşir. Dişi fertlerde yumurta oluşurken mayoz II’de oluşan iki hücrenin yumurta hücresi ile aslında kaybolması gereken ama kaybolmayan kutup hücresinin kromozomları birleşir. Bunun sonucunda 2n kromozom sayılı yani diploid çekirdekli bir yumurta oluşur. Bu tip yumurtalardan döllenmeye gerek kalmadan mitoz bölünme yoluyla yeni diploid 2n dişi fertler büyür. Erkek fertler2n ancak normal bir eşeyli üremeyle yani n kromozomlu normal bir yumurtanın normal n kromozomlu bir spermle döllenmesi yoluyla büyüyebilir.

Dişiler 2n > mayoz bölünme > yumurta n kromozomlu ve kutup hücreleri n kromozomlu birleşir > 2n kromozomlu bir yumurta oluşur
Diploid partenogenez > 2n kromozomlu yumurta > mitoz bölünme ile büyür > Dişi fertler oluşur.
Erkekler 2n > Sperm n kromozomludur mayoz bölünmeyle oluşur.
Sperm n + normal yumurta n > Erkek fert 2n oluşur.
Not: Arılar ve asma bitlerindeki partenogenez mevsimseldir. Yaz aylarında partenogenezle faize görülür. Kış aylarına kadar hasar görmeden kalması gereken döllenmiş yumurtalar sonbaharda vazgeçilir.

Omurgalılarda Partenogenez

Partenogenez daha çok omurgasız canlı cinslerinde görülse de bazı omurgalı balık, kurbağa, sürüngen cinslerinde de gözlenmektedir. Bazı kuş cinslerinde görülebilse de memelilerde özellikle insanlarda partenogenez görülmez. Hindilerde % 30–40 oranında partenogenez görülse de döllenmemiş olan yumurtalar ancak emin bir embriyonik safhaya dek büyür. Tavuk yumurtalarında ancak 1/10.000 oranında görülen partenogenez yoluyla bir horoz oluşabilir.

Deneysel PartenogenezPartenogenez Nedir? Partenogenez Çeşitleri ve Deneysel Partenogenez

Partenogenez olayı tabiatta asıllaşan bir olaydır ancak deney yoluyla da asıllaşabilmektedir. Normalde partenogenezle üremeyen bazı canlı cinslerinin örneğin kurbağalar, kuşlar, sürüngenler, ipekböcekleri, denizkestaneleri yumurtaları insanların yaptığı deneylerde, mekanik olarak yumurta hücresini toplu iğneyle delmek ya da çizmek şeklinde ya da elektriksel yollarla uyarılarak döllenmeden büyümeye zorlanabilir. Sıcaklık derecelerinin başkalaşımı, suyun tuzluluk oranı, civarın pH kıymeti, X ışınları ya da UV ışınlar, etraftaki kimyevi maddeler de bir çeşit deneysel partenogenez uyaranıdır.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ