Site Rengi

BilgiliUsta.com | Aradığınız Her Bilginin Adresi.

Beynimizin Tercih Mekanizması Nasıl İşler?

  • 26 Mart 2021
  • Beynimizin Tercih Mekanizması Nasıl İşler? için yorumlar kapalı
  • 99 kez görüntülendi.

Beyin Mekanizması; Alttaki senaryolar için a veya b yi seçin. İlk senaryoda size 4000 tl veriliyor ve iki alternatiften birini seçmeniz isteniyor. a 4000 tl daha kazanma veya hiçbir şey kazanamama ihtimaliniz %50-%50 b 4500 tl daha kazanmanız kesin. İkinci senaryoda, ülkenizde süratle dağılan Asya kaynaklı bir hastalık için iki rehabilitasyon biçiminden birini seçmesi gereken […]

Beynimizin Seçim Mekanizması Nasıl İşler?Beyin Mekanizması;

Alttaki senaryolar için a veya b yi seçin.
İlk senaryoda size 4000 tl veriliyor ve iki alternatiften birini seçmeniz isteniyor.
a 4000 tl daha kazanma veya hiçbir şey kazanamama ihtimaliniz %50-%50
b 4500 tl daha kazanmanız kesin.
İkinci senaryoda, ülkenizde süratle dağılan Asya kaynaklı bir hastalık için iki rehabilitasyon biçiminden birini seçmesi gereken bir hekimsiniz. Hastalığın 600 şahsı öldüreceği hipotez ediliyor.
Şayet a’yı seçerseniz 600 şahıs can verecek; b’yi seçerseniz kimsenin can vermeme ihtimali üçte bir iken 600 şahsın can verme ihtimali üçte iki olacaktır.

Princeton Üniversitesi profesörlerinden Daniel Kahneman ve araştırma dostu Amos Tversky. ilk senaryoda kobayların %84’şanın b’yi seçtiğini bildiriyor. İkinci senaryoyu bildiklerinde hekimlerin %78’i b’yi seçmiştir.

Şimdi de bu iki senaryonun şu biçimde sunulduğunu zannedelim:
Bcerahatçi senaryoda, size 2000 tl veriliyor ve şu iki şıktan birini seçmeniz isteniyor: a 2000 tl daha kaybetme veya hiçbir şey kaybetmeme ünsünüz %50-%50 ya da b 500 tl kaybedeceğiniz kesin. İkinci senaryoda ise, a hasta olan 600 bireyden 200 tanesini kurtarabilirsiniz; ya da b 600 şahsı kurtarma ünsünüz üçte bir ve kimseyi kurtaramama ünsünüz üçe iki.

Bu biçimde sunulan senaryolardan ilkinde kobayların %69’u a şıkkını, 2. senaryoda da hekimlerin %72’si daha tehlikesiz olan a taktiğini seçmiştir.

Beynimizin Seçim Mekanizması Nasıl İşler?Hesap yaparsanız bir sürprizle karşılaşırsınız. Parayla ve “Asya kaynaklı hastalıkla” alakalı biçimi de denk derecede mümkün neticeler sunar. Bcerahatçi senaryonun biçiminde de ilk alternatifi seçerseniz 2000 tl veya 2000 tl elde etme ihtimaline karşılık, kesin olarak 500 tl elde etme ihtimaliniz aynıdır. İkinci senaryonun biçiminde de tehlike almayı seçim ederseniz, sıfır ya da 600 şahsın vefatıyla karşılaşma ihtimaliniz aynıdır. Öteki şıkkı seçerseniz 600 vefat veya 200 şahsın kurtulması kesindir.
Tek fark senaryoların nasıl çerçevelendiğidir. Mesele mümkün bir kayıp para veya insan yaşamı olarak sunulduğunda, beyin tehlike alma meyli gösterir.

En ehemmiyetli bulguyu, muhakkak bir kaybın potansiyel acısının beyinde aynı miktardaki potansiyel bir neşeden daha ağır bastığıdır. Bazı psikologlar kayıpların hasılatların iki katı kadar eforlu bir zekâsal tesir yarattığını hesaplamış ve bu da beynin nasıl tesir altında kaldığı mevzusunda esrarengiz sualler ortaya çıkarmıştır.
Kayıplar ve hasılatlar Tüccarlar kayıp-hasılat olgusunu her satışta kullanırlar. İkisinin bileşimi değişmez kalsa dahi kayba değil hasılata odaklanırlar. Yoğurdu ele alalım. Şayet %95’i yağsız diye reklamı yapılıyorsa, %5’i yağlı demektir.
Ama %5’i yağlı diyerek “makûs” reklam yapmak %95’i “iyi” olan bir mahsulü seçim eden bir beyne çekici gelmeyecektir.

Binlerce senelik felsefenin gözünde de bu hep böyle olmuştur. M.Ö. dördüncü asırda Platon, usu, bir çift eforlu atın sürüklediği bir araba gibi tasvir etmiştir. Otomobilin sürücüsü usu temsil eder. Sağ taraftaki soylu, akıllı at kendini gözetmek gibi pozitif tavırları yerine getiren eforlu usu temsil eder. Sol taraftaki çirkin, azgın at doyumsuzluk. şehvet ve tamahkarlılık gibi negatif tavırları temsil eder. Platon’a göre, rasyonel us negatif duyguları temsil eden azgın atın dizginlerinden kurtulmasını yasaklamaya çalışır. Asırlar sonra, Sigmund Freud atı id ve binicisin: de benlik olarak belirlemiş ve bu biçimde beyni bölümleyerek Platon un izinden gitmiştir: “At hareket için enerji sağlarken, sürücü de maksadı tanımlama ve atın eforlu hareketlerini o gayeye yöneltme maharetine sahiptir.” Her iki metaforda da, doğru kararları almak için duygular anlamın hakimiyeti altında olmalıdır.

Acı ve zevk

Ekonomik tercihler mevzubahisi olduğunda, Kahneman ve Tversky’nin deneyleri, feylesof John Stuart Mill’in Homo economicus iktisadi insan ya da ekonomi insan tanımını abluka eten zırhı delmiştir. Homo economicus’un kısıtlamalar ve seçimler altında, kendi refahını olası olduğu kadar artıracak biçimde hareket etmesi beklenir. Mill’e göre, insanlar acı ve zevki de ölçerler. Zevk ve acının ya da hasılat ve kaybın tuğla olarak ölçüldüğünde kaç tuğla sürükleyeceğini düşünün. Bu tuğlalar daha sonra bir teraziye yerleştirilir. Teraziyi mutluluğa doğru en fazla eğen alternatifleri seçim edersiniz. Şayet terazi öteki tarafa doğru eğilecek olursa, mümkün acıları veya kayıpları en aza indirgeyecek alternatifi seçim edersiniz. Mill insanın usçuluğu mevzusunda haklı olsaydı, Kahneman ve Tversky’nin senaryolarında ne biçimde ifade edilmiş olurlarsa olsunlar, alternatiflere bakıp aynı seçimleri yapardınız; zira terazi her zaman aynı biçimde dengeleniyor. Bunun yerine insanlar, alternatifin ne biçimde çerçevelendiğine göre anlamsız bir biçimde bir alternatiften değişiğine gidip kazançlar.

Anlama karşı duygu

Bilim insanları “anlamsız”, duygusal tercihlerin genellikle bütün anlamıyla manalı olan düşüncelere sabrederek yapılanlara ağır bastığını öğrenirler. Duygusal hipotezler iyi kararlar için kestirme yol gibidir. Bir tercihle karşı karşıya kaldığınızda eş tercihler yaptıktan sonra kendinizi nasıl sezdiğinize dair hatıralara dayalı süratli bir karar verirsiniz. “Diyelim ki güç bir karar vermeye çalışıyorsunuz.” diyor, nörolog Antonio Damasio. Şayet maliyet-hasılat incelemesine dayalı bir tercih yapmaya çalışırsanız. A’mı yoksa B’mi kararını vermek bakiye kadar sürebilir. Fakat şayet daha evvel eş vaziyetlerle karşılaştıysanız ve bu gidişatlardaki tercihlerden dolayı mükâfatlandırıldıysanız veya cezalandırıldıysanız duygusal hafızanız yeni tercihinizde size destekçi olabilir.” Asılda, duygu ve mana beraber en iyi biçimde çalışır. Nasıl Karar Veririz isimli kitabında Jonah Lehrer şöyle yazar, Bazen duygular bizi yoldan çıkarır ve öngörülebilir yanılgılar yapmamıza neden olur, insan beyninin büyük bir korteksi olmasının bir sebebi vardır.”

Beynimizin Seçim Mekanizması Nasıl İşler?Sahiplik tesiri

Anlamsız olduğu bariz ortada olan ekonomik unsurlardan biri mülkiyettir. Mülkiyet duygusu, bedel algısını saptırır. “Ucuz bir dükkandan bir kül tablası alayım, parasını ödeyip cebime koyayım; artık o dünyada eşi eşi olmayan, özel bir kül tablasıdır, zira benimdir,” diyor Gail Wynand, Ayn Rand’ın The Fountainhead’ isimli romanında Kahneman ve Tversky Wynand’ın yaptığı gibi insanların nesnelere sahip olduktan sonra onlara asılda olduğundan daha büyük bir bedel yüklediklerini tespit etmiş ve bunu “sahiplik tesiri” olarak belirlemiştir. İnsanlara bir nesneye sahip olmadan evvel ona parasal bir bedel biçilmesi söylendiğinde bir bedel biçerler. Ardından aynı nesne kendilerine verildiğinde, ilk tanımladıkları paranın çok daha üstünde bir ödeme yapılmadan onu almayı yalanlarlar. Aynı biçimde, baştaki deneyde kobaylar kendileri paranın “sahibi” olarak görür görmez, anlamsız görünen bir tutum sergilerler.

Mevcut gidişat önyargısı, insanlar farklılık istemediğinde ortaya çıkar. Bedelsiz payları çok uzun zaman ellerinde meblağlar veya portföylerini sıfırdan kursalar isteyerek satın alacakları paylarla değiştirmeyi yalanlarlar. Çok yüksek paralar önerilse dahi, aile yadigârı şahsi eşyalarından ufalamaya karşı çıkarlar. Ya da televizyondaki bir müsabaka programında belirsiz bir armağanla değiş-tokuş etme fırsatı olsa dahi ellerindeki mükâfatı meblağlar.

Ekonomik beyin

2008 senesinde, Stanford Üniversitesinden olan Knutson, sahiplik tesirini tetikleyecek biçimde tertip edilmiş işlerle uğraşan kobayların beyinlerrini fMRI taramasıyla gorüntüledi. Mahsuller satın aldılar, mahsuller sattılar; sonra da nakit parayla başka öteki mahsuller arasında tercih yaptılar, Taramalarda, beynin üç bölgesinde faaliyetlerin çoğaldığı görülmüştür. Bcerahatçisi, kazanımların hipotezleriyle ilişkilendirilen. kobay alıp satmayı seçim ettiği mahsullerle uğraşırken ona etkin olan nukleus akumbens dır. İkincisi, mümkün bir hasılatın başlangıçtaki değerlendirmesini gözden geçirmeyle ilişkilendirilen satın alma sırasında maliyetler yükseldikçe faaliyeti eksilen ama satış sırasında maliyetler yükselirse faaliyeti çoğalan orta alın korteksidir. Üçüncüsü de seçim edilen mahsullerle uğraşmaya bağlı olarak değişen parasal kayıp hipotezleriyle ilişkilendirilen insuladır; tahlilciler insulanın faaliyet seviyesinin bir insanın sahiplik tesirini ne kadar eforlu yaşadığını hipotez edebileceğini bulmuştur. Bu tepkiler buyuk kayıplar tehlikem en aza indiren evrimsel yaşamda kalma taktiğinden kaynaklanıyor gibi görünüyor.

Referans noktası ve ayarlama

Bir başka misal de psikologların referans noktası ve ayarlama dedikleri gidişatı kapsar. Bu kavrama göre, belirsiz şeyler hakkında hipotez yürütmeye bir ön hipotezle başlar ve ilave edilen bilgilere sabrederek bu ilk varsayımı değiştirirsiniz.
Kahneman ve Tversky başlangıçtaki hipotezin kararları nasıl etkileyebileceğini göstermiştir. Talebelerden Birleşmiş Halklar abonesi Afrika ülkelerinin yüzdesini hipotez etmelerini istediler.

Her talebe 1 ile 100 arasında bir duran bir çarkı çevirerek başladı.

Tahlilciler daha sonra talebelere hipotezlerinin bu rakamdan yüksek mi düşük mü olduğunu sordular. Sonunda, talebeler doğru olduğunu düşündükleri yüzdeyi söylediler. Çark on veya ondan düşük bir rakamda durduğunda talebelerin vasati varsayımı %25’ti. Çark 65 veya daha yüksek bir rakamda durduğunda ise vasati hipotez %45’ti. Çarkın durduğu rakamın son hipotezle manasal bir irtibatı olmamasına rağmen, talebelerin kararını etkiliyordu.

Referans kavramı satın alma tutumunda da kendini gösterir. Kullanılmış araba satıcıları bazen pazarlığı yapay bir yüksek satış maliyetinden başlatır ve giderek dedikleri maliyete düşerler, pazarlık yaparak tasarruf ettiklerini düşünür.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ