Site Rengi

BilgiliUsta.com | Aradığınız Her Bilginin Adresi.

13. ve 14. Asır Divan Şairleri

  • 28 Nisan 2021
  • 13. ve 14. Asır Divan Şairleri için yorumlar kapalı
  • 147 kez görüntülendi.

1. Hacı Bektaş-ı Veli  • Horasan erenlerindendir. İlim ve nezaketiyle Anadolu insanına yol göstermiş, onları İslâm’a yöneltmeye çalışmıştır. • Ayrıca Balkanlardaki dinî yapılanmada onun tarikatı ehemmiyetli bir rol üstlenmiştir. • Makalat’ta tasavvufa yeni girenlere tarikat adabını anlatmıştır. • Yaşamı menkıbevî bir mahiyet talep etmektedir. • Bektaşîliğin tarikat erkânını halifesi Balım Sultan şekillendirmiştir. • Velâyetname adlı […]

13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri1. Hacı Bektaş-ı Veli 
• Horasan erenlerindendir. İlim ve nezaketiyle Anadolu insanına yol göstermiş, onları İslâm’a yöneltmeye çalışmıştır.
• Ayrıca Balkanlardaki dinî yapılanmada onun tarikatı ehemmiyetli bir rol üstlenmiştir.
• Makalat’ta tasavvufa yeni girenlere tarikat adabını anlatmıştır.
• Yaşamı menkıbevî bir mahiyet talep etmektedir.
• Bektaşîliğin tarikat erkânını halifesi Balım Sultan şekillendirmiştir.
• Velâyetname adlı Türkçe ve Farsça nüshaları bulunan yapıtta menkıbevî yaşamı anlatılmıştır. Bu yapıtın Bursalı İlyas bin Hızır’ın tarafından yazıldığı düşünülmektedir.
• Kitabü’l Fevaid, Fatiha Suresinin Tefsiri, Nasihatname ve Şerh-i Besmele Hacı Bektaş’a isnat edilmektedir.
Not: Makalat’ta tasavvufta ehemmiyetli bir yeri olan dört kapı, kırk makam düsturundan bahsedilmektedir: Şeriat, Tarikat, Marifet, Hakikat

2. Mevlana 
• Belh doğumlu Horasanlı mutasavvıflardandır. Annesi Belh diktesinin kızıdır.
• Moğol istilasından sonra Anadolu’ya göç etmişlerdir ve göçerken Nişabur’da Feridüddin Attar’la karşılaşmışlardır. Attar, Mevlana’nın ileride din alimi olacağını belirtmiştir.
• İlk eğitimini “alimlerin sultanı” unvanını alan babası Bahaüddin Veled’den, ardından Seyyid Burhaneddin Tirmizî’den almış, sonra da Şems-i Tebrizi’yle eğitimini bitirmiştir.
• Onun nedeni de Şems’tir. Bu vaziyet müritlerini rahatsız etmiştir.
• Şems’deri sonra yaradansal hoşluğu Selahattin Zerkub’da görmüş, onu halifesi yapmıştır. Zerkub’dan sonra Hüsamettin Çelebi, onun ardından da Sultan Veled halife olmuştur.
• Mevleviliği Sultan Veled kurmuş ve sistemleştirmiştir.
• Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihî Ma Fih, Mektubat, Mecslis-i Seba öbür yapıtlarıdır. Bu yapıtlar Farsçadır, ancak bazı beyitleri Türkçe yazmıştır.
• Meclis-i Seba’da 7 vaazı bulunmaktadır.
• Mektubat’ta Anadolu’daki bazı devlet büyüklerine yazdığı 147 mektubu bulunmaktadır.
• Fihi Ma Fih’te din, tasavvuf ve şiir üzerine görüşlerini anlatan sohbetleri bulunmaktadır.
Not: Mevlana’nın Failatün/Failatün/Failün vezniyle kaleme aldığı Mesnevi’nin beyit rakamı 25618’dir.
Not: Divan-ı Kebir’de Farsçanın yanı gizeme Türkçe, Rumca ve Arapça şiirler bulunmaktadır. Toplamda 40000’den fazla beyit vardır.
Not: Fihi Ma Fih: Onun içindeki içindedir.
Not: Divan-ı Kebir’deki gazellerinde Şems ve Hamuş mahlasını kullanmıştır.
Not: Divan-ı Kebir’in öbür ismi Divanü Şems-el Hakayık’tır.
Not: Mesnevi Mesnevi-i Manevi olarak da anılmaktadır.
Not: Mevlana “Hüdavendigar, Molla-yı Rum, Belhî, Rumî ve Konevî” isimleriyle de tanınmaktadır.

3. Sultan Veled 13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri
• Mevlana’nın oğludur ve Mevleviliği kuran bireydir.
• Yapıtlerinden Divan, Rebabname, İbtidaname, İntihaname manzum iken Maarif mensurdur.
• İbtidanamede Farsçanın yanında Türkçe dörtlükler de vardır.
• Yapıtleri Daha Önceki Anadolu Türkçesinin ve Oğuz Türkçesinin ilk bereketleridir.
Not: mesnevi stilinde yazdığı İbtidaname isimli yapıtında babasından, kendisinden ve Mevleviliğin düsturlarından bahsetmektedir.

4. Yunus Emre 
• Ulusa hitap ettiği için yalın bir dil kullanmıştır.
• Sarıköylüdür.
• Yaşamı menkıbevî bir kalite taşımaktadır.
• Divan ve Risaletü’n Nushiye adlı iki yapıtı bulunmaktadır.
• Divan, Divan-ı İlahiyat olarak da öğrenilmektedir.
• Anadolu’da gezdiği ve Hacı Bektaş Veli ile görüştüğü söylenir. Hacı Bektaş onu Taptuk Emre’ye yollamıştır.
• Risaletü’n Nushiye takribî 600 beyittir 562 veya 623 ve Mefâîlün/mefâîlün/feûlün vezniyle yazılmıştır.
• Hece ile yazdığı Divan 417 beyittir ve Yunus’un gerçek fikir dünyasını vermektedir.
Not: Yunus Emre şiirlerinde Mevlana, Ahmet Fakih, Saltuk, Barak, Taptuk Emre ve Molla Kasım’dan bahsetmiştir.
Not: Hacı Bektaş’ın Velâyetname’sinde, Taşköprülüzade’nin Şakayık-ı Numaniye’sinde ve Lamiî’nin Nefhatü’l Üns’namda Yunus Emre’den bahsedilmektedir.

13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri5. Öğretmen Dehhanî 
• İlim evrenine Fuat Köprülü tarafından tanıtılmıştır. Mecdut Mansuroğlu mecmualarda 10 şiirine tesadüfmüştür. Tezkirelerde adına tesadüfülmemektedir.
• Horasan’dan gelmiştir.
• I. Veya III. Alaaddin Keykubad devrinde yaşadığı ve sarayda bulunduğu hipotez edilmektedir.
• Din-dışı/profan şiirler yazmıştır.
• 20000 beyitlik bir Selçuklu Şehnamesi yazdığı öğrenilmektedir. Bu bilgiyi Yarcanî kendi Şehname’sinde vermiştir. Ama bu yapıta erişilmemiştir.
• Gazel ve kaside formlarına yakın olan şiirleri Ömer bin Mezid’in Mecmuatü’n Nezair’i ile Eğirdirli Hacı Kemal’in Camiü’n Nezair’inde bulunmaktadır. Ayrıca Şeyhoğlu Mustafa’nın Kenzü’l Kübera’sında ismi geçmektedir.
• Hatiboğlu da Makalat-ı Hacı Bektaş Veli Horasanî ve Letaifname isimli yapıtlarında onun büyük bir şair oluduğunu söylemektedir.
• Şeyhoğlu, Kadı Burhaneddin, Nesimî, Ahmedî, Şeyhî ve Ahmed-i Dai ona nazireler yazmıştır.
• Farsça öğrenmektedir ve Farsça şiirler yazdığı hipotez edilmektedir.
• Şeyhoğlu Mustafa’dan sonra Anadolu’da din-ışı şiirler yazan ikinci şairdir.

6. Şeyyad Hamza 
• Lamiî Letaif’inde bu şairden bahsetmektedir.
• Dolaşıcı bir şeyhtir. Kırşehirli veya Akşehirlidir.
• Bir şiirinde Akşehir’deki veba salgınından bahsettiği için Akşehirli olduğu hipotez edilmektedir.
• İsminin Şeyyad oluşu başına emîr, haykırıp çağıran biri olduğu içindir ve bu surattan Alevî-Bektaşî ananesine dahil olduğu sanılmaktadır. Kalenderi, Haydari, Babai
• Kasidelerinin kimileri naattır.
• Hacı Kemal’in Camiü’n Nezair’inde 3 şiiri bulunmaktadır.
• Şiirlerinde üretime ve zihaf yanılgıları çok fazladır.
• Yusuf ü Züleyha ehemmiyetli yapıtıdır. Bu yapıtta “nükte” başlığı altında fıkra ve atasözlerine yer vermiştir.
• Yusuf ü Züleyha Failatün/failatün/failün vezniyle yazılmıştır.
• Ayetlerden faydalanmış, Hz. Yusuf’un anlatıldığı kıssayı Kur’ân’daki haliyle kullanmıştır.
• Dastan-ı Sultan Mahmut failatün/failatün/failün vezniyle yazdığı 79 beyitlik bir mesnevidir ve bu yapıtta bir dilenci ile Sultan Mahmut’un diyalogunu öğretici/ahlaki bir şekilde aktarmıştır.
• Ahval-i Kıyamet, failatün/failatün/failün vezniyle yazdığı 343 beyitlik bir eserdir.
• Miracname, failatün/failatün/failün vezniyle yazdığı 545 beyitlik bir eserdir.
• Ölüm-ı Hz. Muhammed Aleyhisselam 483 beyitlik bir mesnevidir.
• Ayrıca nazirelerde şiirleri bulunmaktadır.
Not: Yusuf ü Züleyha Anadolu sahasında bu mevzudaki ilk mesnevidir.
Not: Anadolu sahasında Âşık Paşa’dan sonra ikinci Miracname ona aittir.
Not: Çocuklar için mersiye yazan ilk şairdir.

7. Ali 13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri
• Hakkında fazla bir bilgi bulunmamaktadır.
• Kıssa-i Yusuf veya kendi tabiriyle Yusuf Savcı isimli yapıtı ehemmiyetlidir.
• Yapıt doğu ve batı lehçelerinin özelliklerini taşır.
• Kur’ân’daki kıssaya sadık kalmıştır.
• Yapıti mısralarla, 12’li hece vezniyle yazmıştır. Ama yer yer failatün/failatün/failün veznine de geçim göstermektedir.
• Yarım yetere ve redif kullanmıştır.
• Yesevi ananesine bağlıdır.

8. Ahmet Fakih 
• Ömrü süresince cezbe halinde yaşamış bir Mevlevi’dir, ama Bektaşiler de sahiplenmektedir. 40 yıl riyazatta kaldığı söylenmektedir.
• Horasan orijinlidir. Mevlana’nın babası Bahaüddin Veled’in talebesidir.
• Ahmed Fakih’in öbür ismi Sula Fakih, Süli Fakih veya Derviş Fakih de olabilir.
• 83 beyitlik bir kaside olan ve Mefâîlün/mefâîlün/feûlün vezniyle yazdığı Çarhname’nin tek kopyası Eğirdirli Hacı Kemal’in Camiü’n Nezair’inde bulunmaktadır. Bu şiiri ilim evrenine ilk defa Fuat Köprülü tanıtmıştır.
• Yapıtde Arapça ve Farsça kelime rakamı oldukça fazladır. Bunlar da dinî terimlerdir. Ancak öz-Türkçe kelimeler de bulunmaktadır.
• Dinî bir nasihat kitabı olan Çarhname’de aruz yanılgıyı çok fazladır. Dünyanın geçiciliği, iman, günahlar vs. gibi mevzular üzerinde durmaktadır.
• Bu yapıtını yazarken Eflakî’nin Menakıbü’l Arifin’inden ve Muhyiddin’in Hızırname’sinden faydalanmıştır.
• Bektaşî Velâyetnamelerinde ondan bahsedilmektedir.
• Kendi Velâyetnamesi de vardır.
• Zaviyesinin ismi “Dervâza-i Ahmet”tir.
• Ayrıca Kitab-ı Evsaf-ı Mesacidi’ş Şerife isimli bir yapıtı olduğu ve bunu da hac ziyaretinin dönüşünde yazdığı sanılmaktadır. Şam, Mekke, Medine ve Kudüs’ü anlatmaktadır. Mefâîlün/mefâîlün/feûlün vezniyle yazdığı bu yapıtı Hasibe Mazıoğlu tanıtmıştır.

9. Gülşehrî 
• İsminin Ahmed veya Süleyman olabileceği Mantıku’t Tayr’dan anlaşılmaktadır.
• Anadolu’da mahlas kullanan ilk şairdir.
• Gülşehri mahlasını Kırşehir’in gül şehri olmasından almıştır.
• Kırşehir’de Mevleviliği yaymış ve dergah açmıştır.
• Feridüddin Attar’dan failatün/failatün/failün vezniyle Mantıku’t Tayr’da ahilikten bahsettiği için ahi olduğu sanılmaktadır.
• Bu yapıt 4437 beyitten oluşmaktadır ve alegoriktir.
• Mantıku’t Tayr’da 186 öyküye yer vermiş, Mesnevi’den, Gülistan’dan, Kelile ve Dimne’den ve Kabusname’den faydalanmıştır.
• Ömer bin Mezid ve Hacı Kemal mecmualarında ondan bahsetmiştir.
• Mantıku’t Tayr’ın sonunda Türkçenin kıymetli bir dil olduğunu söylemektedir:
“Ben bu Türkî defterin çün dürmeyen
Parisîçesiyle değüştürmeyen
Kimse böyle tonlu laflar söylemedi
Kimse bundan yig kitap eylemedi.”
• Mantıku’t Tayr’da kâinatın altı eri olan Senai, Nizami, Sadi, Atar, Mevlana ve Veled’den bahsetmiş, kendisinin de yedinci er olduğunu söylemiştir.
• Mantıku’t Tayr’ın öbür ismi Gülşenname’dir.
• Farsça yazdığı Felekname’de bu dünyayı ve öte dünyayı anlatır. Ayet parçaları kullanmış, ruhun yolculuğunu anlatmıştır.
• Felekname’yi Gazan Han’a yazmıştır.
• 16 varaklık Aruz-ı Gülşehri’de aruz veznini anlatmıştır.
• Kudûrî Çevirisi vardır, ancak ele geçmemiştir. Bu yapıtın varlığını Mantuku’t Tayr’da zikretmiştir.
Not: Anadolu’da fabl edebiyatının ilk yazarıdır.
Not: Ahmedi İskendername’sinde Gülşehri’ye yer vermiştir.
Not: Kemal Ümmî de ondan bahsetmiştir.
Not: Mantıku’t Tayr’da Leyla ve Mecnun hikâyesine yer vermiştir.
Not: Keramat-ı Ahi Evran isimli yapıtın ona ait olduğu kuşkuludur.

10. Âşık Paşa 13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri
• Kırşehir’in Arapkir ilçesindendir. Gerçek ismi Ali’dir.
• Horasan orijinlidir. Dedesi Baba İshak’la Baba Resûl başkaldırısını çıkartan Baba İlyas’tır.
• Kendisi de başkaldırıcıdır ve hadiselere karıştığı için Mısır’a kaçmıştır.
• Arapça, Farsça, Ermenice ve İbranice öğrenmektedir.
• Sülayman Türkmani ve Şeyh Osman’dan dersler almıştır.
• Hacı Bektaş’ın halifesidir.
• Kırşehir beyidir.
• Yunus ve Mevlana tesirinin olduğu Garibname adlı yapıtı hikemîdir ve insan-ı kâmil olma yolunu anlatmaktadır.
• Garibname’nin sonunda Türkçenin ehemmiyetinden bahsetmiştir: “Türk diline kimesne bakmaz idi/Türklere hergiz gönül akmaz idi/Türk bile öğrenmez idi bu dilleri/İnce yolu ol ulu erimleri.”
• Garibname’de sanatçılık maharetini göstermek için uğraşmamıştır.
• Yapıtin başında Farsça manzum bir dibace vardır. Dibace’de aşamanın yaratılışı, Hz. Peygamber’i ve Aşere-i Mübeşşere’yi 10 babda anlatmıştır. Her babı da 10 kısma ayırmıştır.
• Dibacenin her babında o babın numarasıyla alakalı hususları anlatmıştır. Birinci babda tevhit inancını, ikinci babda ruh-beden, yer-gök gibi hususları, üçüncü babda geçmiş-hal-geleceği anlatmıştır.
• Dibaceden sonra 228 beyitlik gerçek metni Mesnevi’deki gibi bölümlemiştir.
• Yalın bir dil kullanmıştır.
• Fakrname, Vasf-ı Hal, Hikâye ve Kimya Risalesi öbür yapıtlarıdır.
• Fakrname’deki “kuş” Hz. Peygamber’dir.
• Hikâye, Garibname’nin sonundadır ve bu yapıtta bir Müslüman, Hıristiyan ve Musevi’nin başından geçenleri anlatır.
• Vasf-ı Hal mesnevisi de Garibname’nin sonundadır.
• Ayrıca gazelleri vardır.

11. Kadı Buhanettin 
• Gerçek ismi Burhanettin Ahmet’tir.
• Doğu Türkçesine egemendir.
• Eretnaoğlulları’nda evvel kadı, sonra vezir, ardından hükümdar olmuş, 18 sene tahtta kalmıştır. Akkoyunlular’la yaptığı savaş sonrasında öldürülmüştür.
• Divan’ı gazeliyat, rubaiyat ve tuyuğuyat olmak üzere üç kısımdan oluşmaktadır. 1456 şiir vardır.
• Gazellerinde mahlas kullanmamıştır. Şiirlerini abecesel olarak sıralamamıştır.
• Dehhanî’nin “yok mu” redifli gazelini tanzir etmiştir.
• Gazelleri 5-7 beyitten oluşmaktadır ve “-ki” bağlacını çok kullandığı için şiirleri akıcı değildir.
• Şiirlerinde karşılıklı konuşmaya direnen vardır.
• Tuyuğlarının çoğu tasavvufîdir. Kimilerinde cinaslı yetere kullanır.
• İksirü’s SAadat fi Esrari’l İbadat isimli dini yapıtı Farsçadır.
• Terihü’t Tavzih veya öbür ismiyle Haşiye ale’t Telvih, Arapçadır.
Not: Türk yönetçileri arasında divan sahibi olan ilk bireydir.

12. Nesimî 13. ve 14. Yüzyıl Divan Şairleri
• Gerçek ismi İmamüddin veya Nesimüddin’dir.
• Evvelleri Hüseyni, FAzlullah’a bağlandıktan sonra Nesimi mahlasını almıştır.
• İyi bir eğitim almıştır.
• Azeri Türküdür.
• Hacı Bayram Veli’ye intisap etmek istemiş, ama kabul edilmemiştir.
• Yaşamının iki yarıyılı vardır: İlk yarıyılında Mevlana’nın tesiriyle Hakkı ve aslı aramış, ikinci devresinde Fazlullah’a bağlanarak Batınî ilimler bilmiş ve Hurufi olmuştur.
• Propaganda şairidir.
• Şiirlerinde 8 ve 32 harfle insan suratının Allah’ın tecelli yeri olduğunu söylemiştir.
• Coşkundur.
• Halep’te teni yüzülerek öldürülmüştür.
• Alevî-Bektaşî ananesinin ehemmiyetli şairidir ve “şah-ı şehid” ismiyle anılır.
• Şiirlerinde yalnızca Hz. Ali ve on iki imamdan bahsetmiştir.
• Türkçe Divan’ının dışında Farsça Divan’ı vardır.
• Mukaddimetü’l Hakayık’ta Hurufiliği anlatmıştır. Ve bu yapıtını FAzlullah’ın Cavidanname’sini misal alarak yazmıştır.
Not: Âşık Paşa ve Nesimi Elifname yazmıştır.

13. Öğretmen Mesud 
• Şeyhoğlu’nun öğretmenidir.
• Öğretmen lakabıyla anılan ikinci şairdir.
• Süheyl ü Nevbahar isimli yapıtı yeğeni İzzeddin Ahmed’le beraber yazmıştır. İlk 1000 beyti yeğeni geri kalanını da kendisi Farsçadan çevirmiştir. Bu yapıtın öbür ismi Kenzü’l Bedayi’dir.
• 5568 beyit olan Süheyl ü Nevbahar’ı feulün/feulün/feulün/feul vezniyle yazmıştır.
• Tahsin BAnguoğlu ve Cem Dilçin çalışmıştır.
Not: Bu yapıtın önsözünde Türkçeyi methetmiştir.
• Kelile ve Dinme isimli yapıtını Aydınoğlu Emir Bey’in isteğiyle Nasrullah’tan çevimiştir.
Not: Kelile ve Dinme Anadolu Türkçesindeki ilk tercümedir.
• Ferhengname-i Sadi Bostan’ın ilk Türkçe çevirisidir.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ